Ideja o obeležavanju Svetskog dana seoskih žena pokrenuta je 1995. godine tokom 4. Konferencije UN o ženama u Pekingu i obeležava se svake godine 15. oktobra. Seoske žene širom sveta imaju važnu ulogu u razvoju seoskih područja, ali su još uvek izložene različitim oblicima diskriminacije. Njihova uloga, kako u društvu i lokalnoj zajednici, tako i u porodici nije prepoznata. One su marginalizovane, a posao koji svakodnevno obavljaju je potcenjen i nepriznat.

Mnogobrojne su aktivnosti na podizanju svesti javnosti o ženskom doprinosu životu na selu, ali i na informisanju i podizanju znanja i veština samih žena proteklih godina u Vojvodini. Udruženja žena sa sela postoje u gotovo svakom naseljenom mestu, obnovila su svoje članstvo i aktivnosti, a podrška koju dobijaju od institucija i drugih organizacija civilnog društvaje raznolika. Međutim, i dalje su žene na selu prema svim analizama u posebno teškom položaju jer obavljaju i veliki deo poljoprivrednih poslova, skoro sve poslove u domaćinstvu, odgajaju decu, brinu o starijim članovima porodice. Iako žene u ruralnim domaćinstvima nose ekonomski potencijal, jer vladaju veštinama potrebnim, na primer, za obnavljanje tradicionalnih zanata ili za pružanje usluga smeštaja i boravka turista, ili za negu dece i starih lica, one su preopterećene dnevnim obavezama i umorne od celodnevnog rada, što utiče na njihovu motivisanost da odvoje vreme za obuku i udruživanje koji su neophodni kako bi seone preorijentisale na drugu vrstu posla i drugačiju organizaciju svakodnevice. Podaci ukazuju naozbiljne prepreke na koje one nailaze u pristupu različitim uslugama potrebnim za kvalitetan život, razvoj ljudskih resursa i aktivnu participaciju u lokalnoj zajednici koja ima presudan značaj za lokalni razvoj.

Pokrajinski zaštitnik građana - ombudsman želi da ukaže na nejednaku dostupnost usluga socijalne zaštite i podrške porodici većini seoske populacije koja se u socijalnom obezbeđivanju i zbrinjavanju tradicionalno oslanja pretežno na sopstvene resurse. Dodatne otežavajuće faktore kod jednog dela seoskog stanovništva predstavljaju nepoznavanje prava i procedura prijavljivanja za određenu meru socijalne zaštite i tradicionalistički stavovi koji socijalnu pomoć označavaju kao sramotu, a prepuštanje brige o starima nekoj instituciji ili organizaciji kao povredu porodične etike. Pored navedenog kao posebno ugroženu grupu prepoznajemo žene koje su nositeljke ili članice poljoprivrednog domaćinstva, koje su na taj način radno angažovane i za taj rad plaćaju doprinose za obavezno socijalno osiguranje. Ova grupa žena u periodu trudnoće i rađanja neostvaruje prava kao ostale zaposlene ili samozaposlene žene jer im se ne priznaje pravo na novčanu naknadu za vreme porodiljskog odsustva i odsustva sa rada radi nege deteta. Na ovaj način se cena roditeljstva u potpunosti prevaljuje na domaćinstvo, negira se ženin doprinos i angažman i uskraćuje pravo na podršku rađanju. Zanemarivanjem grupe žena koje žive na selu i rađaju umanjuje se učinak strategija za podsticanje rađanja.

Smisao obeležavanja Dana seoskih ženaje da podseti društvo koliko duguje seoskim ženama i vrednuje njihov rad, obezbedi ravnopravan pristup i potpuno učešće u odlučivanju, kao i kreiranju razvojnih politika na selu koje će priznati njihovu ulogu u unapređenju razvoja poljoprivrede i sela, bezbednosti hrane i smanjenja siromaštva.

U Beogradu je 12. oktobra 2015. godine održan prvi Forum za rodne politike posvećen ostvarivanju prava na alimentaciju. U radu Foruma koji je pokrenut u okviru Ženske platforme za razvoj Srbije učestvovala je i zamenica za ravnopravnost polova Danica Todorov i govorila o položaju samohranih, odnosno jednoroditeljskih porodica i ukazala na raskorak između važećih propisa zasnovanih na principu jednakosti i zabrane diskriminacije, prema kojima roditelji zajednički i sporazumno vrše roditeljsko pravo i prakse koja šteti ne samo majkama i očevima nego i njihovoj deci. Kulturni stereotip i društven upredrasudu da je roditeljska uloga majke primarna podržavaju i državne i društvene institucije, što je najvidljivije kad nakon prestanka zajednice života roditelja institucije odlučuju o vršenju roditeljskog prava - u većini slučajeva deca se poveravaju majci na čuvanje i vaspitanje, dok očevi stiču pravo i dužnost da doprinose izdržavanju deteta, da sa njim održavaju lične kontakte i da sporazumno sa drugim roditeljem odlučuju o bitnim pitanjima vezanim za život deteta.

Istraživanja pokazuju da su žene koje nakon prestanka braka, odnosno vanbračne zajednice, samostalno vrše roditeljsko pravo u mnogo nepovoljnijem ekonomskom i socijalnom položaju u odnosu na muškarce, a da porodice sa jednim roditeljem žive ispod proseka porodica sa oba roditelja i imaju veći rizik od siromaštva. Samostalno roditeljstvo je uglavnom marginalizovana tema, a pozivanje na nedostatak pravne definicije je samo izgovor za nepreduzimanje mera za povećanje efikasnosti u izvršavanju obaveze izdržavanja dece. Iako roditelji imaju zakonsku obavezu da izdržavaju svoju decu, česti su slučajevi njenog neizvršavanja o čemu svedoči broj sudskih postupaka za ostvarivanje ovog prava. Prilikom razmatranja ove teme mora se imati na umu da je neispunjavanje zakonske obaveze izdržavanja jedan od najučestalijih vidova ekonomskog nasilja u porodici. Tokom trajanja alimentacionih parnica, mnoga deca žive u krajnjoj bedi, bez mogućnosti da zadovolje i najosnovnije životne potrebe, čemu doprinosi i retka primena privremenih mera, a evidentne su teškoće i u prinudnom izvršenju sudskih odluka o izdržavanju deteta, rekla je zamenica Todorov i naglasila da je takvo iskustvo i Pokrajinskog zašitnika građana - ombudsmana. Većina žena koje su se žalile da očevi njihove dece ne izvršavaju obaveze plaćanja izdržavanja dece ukazuje na to da prođe i više meseci, a da ne dobiju nijednu informaciju o toku postupka. Posebno zabrinjava podatak da zbog dosuđenog izdržavanja, i pored toga što ga ne primaju, ne mogu da ostvare pravo na različita socijalna davanja. Pritom, većina pritužiteljki je slabog imovnog stanja i nesigurnih novčanih prihoda, a u najboljem interesu dece jeste da se što pre realizuje naplata dospelih potraživanja na ime doprinosa za izdržavanje.

Sve su to razlozi zbog kojih je potrebno što pre doneti sistemska rešenja koja će unaprediti zaštitu dece  kroz uspostavljanjeefikasnijeg ostvarivanja prava na izdržavanje. Na Forumu su predstavljena rešenja koja se primenjuju u Hrvatskoj i Sloveniji i zaključeno da se predlozi upute radnoj grupi koja priprema Strategiju za postizanje rodne ravnopravnosti, kao i Ženskim parlamentarnim mrežama Srbije i Vojvodine koje su i pokrenule raspravu oostvarivanju prava samohranih roditelja i prava naalimentaciju.

Fondacija Fridrih Ebert u okviru podrške sprovođenju Ženske platforme za razvoj Srbije pokreće Forum za rodne politike kroz koji pokreće dijalog i rešavanje konkretnih problema od značaja za svakodnevni život žena i muškaraca u Srbiji.

Dečja nedelja koja se ove godine obeležava pod sloganom PODRŠKA PORODICI – NAJBOLjA PODRŠKA DECI propraćena je brojnim aktivnostima državnih institucija i organizacija civilnog društva, uz značajno učešće i same dece.

Pokrajinski zaštitnik građana – ombudsman kontinuirano u svom radu i aktivnostima u oblasti zaštite prava deteta ukazuje na značaj porodice za dečiju dobrobit i razvoj deteta u skladu s njegovim mogućnostima. Ipak, posebno ističe značaj države i njenih organa i institucija u jačanju i pružanju podrške porodici radi očuvanja njene unutrašnje stabilnosti i socijalne sigurnosti.

Prema Konvenciji o pravima deteta država je dužna da pruži neophodnu zaštitu i pomoć porodici kao osnovnoj jedinici društva i prirodnoj sredini za razvoj i blagostanje svih njenih članova, a posebno dece.

U tom smislu, Pokrajinski zaštitnik građana ukazuje na to da je neophodno raditi na razumevanju porodičnih kriza i činilacakoji im doprinose, kako bi se na vreme preduzele potrebne mere za jačanje porodičnih snaga i predupredila mogućnost da dete bude izmešteno iz porodice. Siromaštvo i smetnje u razvoju deteta ne smeju biti razlog zbog kog bi ono trebalo da izgubi svoju porodicu.

Odrastanje dece u institucijama, prema rezultatima različitih istraživanja, ne obezbeđuje potrebne i stimulativne uslove za pravilan kognitivni, društveni i emotivni razvoj deteta. Upravo zbog smanjivanja ukupnog broja dece u domovima na minimum i izdvajanja dece iz porodica samo u slučajevima kada je to zbog njihove lične sigurnosti i bezbednosti, osnovani su centri za porodični smeštaj. Uloga ovih centara je da promovišu i potpomažu smeštanje dece bez roditeljskog staranja u hraniteljske porodice. Podesćamo na to da je Odluka o osnivanju centra za porodični smeštaj u Novom Sadu stupila na snagu tek 27.02.2014. godine.

Iako podržava hraniteljstvo kao meru zaštite prava deteta, Pokrajinski zaštitnik građana naglašava da ono ne sme biti trajna zamena za biološke roditelje, već vid privremene zaštite dece i podrške porodicama koje se suočavaju sa kratkotrajnim izazovima zbog kojih nisu u stanju da pruže adekvatnu brigu svojoj deci.

Uloga biološke porodice u planiranju zaštite deteta ne sme biti zanemarena. Stručna lica trebalo bi da rade na unapređenju kapaciteta roditelja i da im pruže podršku u sticanju novih znanja u oblasti roditeljstva. Roditeljima, čija su deca izmeštena u hraniteljske porodice, potrebno je obezbediti kontinuirane sadržajne i kvalitetne kontakte sa decom, a biološkoj porodici adekvatnu psihosocijalnu, edukativnu, zdravstvenu, pravnu  i ekonomsku podršku. Važno je da tokom trajanja hraniteljstva,uloga roditelja bude prepoznata i definisana, kao i da se preduzimaju potrebne mere u cilju stvaranja povoljnih uslova za povratak dece u biološku porodicu, na šta Ombudsman posebno skreće pažnju centrima za socijalni rad u pojedinačnim slučajevima.

Fotografija preuzeta sa veb stranice Ministarstva za rad, zapošljavanje, boračka i socijalna pitanja.

Svetski dan hospisa i palijativne nege obeležava se svake godine druge subote u oktobru na inicijativu Svetskog saveza hospisa i pružalaca usluga palijativne nege (The World wide Hospice Palliative Care Alliance). Ovaj dan obeležava se s ciljem podizanja svesti i razumevanja ljudi kojima je potrebna palijativna nega, kao i povećanje dostupnosti hospisa i palijativne nege u svetu. Budući da se palijativno zbrinjavanje najčešće dovodi u vezu sa starijim osobama, ove godine dan hospisa i palijativne nege posvećen je „nevidljivim pacijentima“ kao što su deca, pripadnici LGBT populacije, zatvorenici, vojnici, osobe koje žive u seoskim sredinama.

Palijativno lečnje i nega podrazumevaju aktivno i usaglašeno zalaganje tima stručnjaka (lekara, medicinskih sestara/tehničara, psihologa, socijalnih radnika, duhovnika, volontera) u brizi i pružanju podrške onima koji boluju od teških i neizlečivih bolesti i njihovim porodicama. Svrha palijativnog zbrinjavanja je u tome dase očuva što veći kvalitet života pacijenata i njihovih porodica, bez obzira na to da li se zbrinjavanje pruža kod kuće ili u bolnici.

Pokrajinski zaštitnik građana – ombudsman je 2013. godine započeo istraživanje ostvarivanja prava pacijenata/pacijentkinja obolelih od neizlečivih bolesti. Uočeno je deo aktivnosti u cilju obezbeđivanja kvalitetnije usluge palijativnog zbrinjavanja, planiranih Strategijom za palijativno zbrinjavanje Republike Srbije, ostao nerealizovan. Dve godine kasnije, 2015. sprovedeno je novo istraživanje u zdravstvenim ustanovama na svim nivoima zzdravstvene zaštite  u AP Vojvodini sa ciljem da se ustanovi da li su u međuvremenu  unapređene zdravstvene usluge pacijentima kojima je potrebna palijativna nega.

Pokrajinski zaštitnik građana je na osnovu prikupljenih informacija zaključio da uvođenje usluge palijativnog zbrinjavanja i nege u Vojvodini teče sporo. Palijativnu negu pružaju službe kućnog lečenja i nege u 63 odsto domova zdravlja u Vojvodini, a na sekundarnom nivou zdravstvene zaštite jedinice za palijativno zbrinjavanje postoje u bolnicama u Subotici, Zrenjaninu, Somboru i Kikindi.

Najveći problem u obezbeđivanju i pružanju odgovarajuće palijativne nege pacijentima predstavlja nedostatak lekara i medicinskih tehničara/sestara, kao i nemedicinskog osoblja (psihologa, farmaceuta, socijalnih radnika). Uz to, postoji potreba za obukom većeg broja zdravstvenih radnika, a 80 odsto domova zdravlja navodi da im nedostaje i odgovarajuća oprema, prostor, lekovi i vozila kako bi palijativnu negu i lečenje pružali na odgovarajući način.

Istovremeno, potreba za palijativnim lečnjem i negom u Srbiji i Vojvodini sve je veća, čemu doprinose i demografski trendovi i sve veća zastupljenost starijih među stanovništvom. Potreba za ovim vidom zdravstvene zaštite nastaje i kao posledica sve većeg broja obolelih od bolesti koje imaju progresivni tok (kardiovaskularnih i malignih bolesti, šećerne bolesti, neuromuskularnih i cerebrovaskularnih bolesti), HIV/AIDS, saobraćajnog traumatizma i drugo, a među „nevidljivim pacijentima“ nalaze se i deca. Institut za zdravstvenu zaštitu dece i omladine Vojvodine prepoznao je ovaj problem, te je u ovoj ustanovi u toku procedura za izmenu organizacione strukture radi formiranja jedinice za palijativnu negu.

Izveštaj o istraživanju „Organizacija palijativnog lečenja i nege i ostvarivanje prava na zdravstvenu zaštitu u oblasti palijativnog lečenja i nege na području AP Vojvodine“ dostupan je na sajtu Pokrajinskog zaštitnika građana.

Međunarodni dan starijih osoba obeležava se 1. oktobra, a nakon što je Generalna skupština UN krajem 1990. godine usvojila Rezoluciju 45/106 u kojoj se naglašava važnost osiguravanja životnog okruženja koje se može prilagoditi potrebama i sposobnostima stanovnika u tzv. trećoj uzrasnoj dobi.

Institucija Pokrajinskog zaštitnika građana - ombudsmana se od svog osnivanja bavi ljudskim pravima starijih osoba, a od 2011. godine uključena je u i rad Nacionalnog preventivnog mehanizma (NPM-a) u oblasti ostvarivanja, institucionalne zaštite i unapređenja njihovih prava. Posete ustanovama čije usluge koriste starije osobe, kao i rad po pritužbama građanki i građana, ukazuje na to da je u našem društvu zastupljena diskriminacija starijih osoba koja otežava, pa čak i onemogućava ostvarivanje njihovih prava.

Diskriminacija starijih osoba ogleda se u nekoliko oblasti života, a neretko počinje već u porodici. Starije osobe najčešće se žale na zanemarivanje i zloupotrebu njihovih prava, a njihove žalbe odnose se prevashodno na pravo na raspolaganje imovinom i novcem, kojima drugi članovi porodice raspolažu bez njihovog znanja i pristanka.

Zbog njihove starosne dobi starijim osobama se često uskraćuju mogućnosti korišćenja pojedinih usluga zdravstvene zaštite, čak i kada one postoje i kada oni na njih imaju zakonsko pravo. U ovu vrstu kršenja prava spada, na primer, odbijanje službe hitne medicinske pomoći da izađe na poziv građana, a nakon što saznaju da je u pitanju starija osoba. Pojedine ustanove zdravstvene zaštite izbegavaju, pa čak i odbijaju da hospitalizuju starije osobe.

Usluge koje starije osobe dobijaju u ustanovama socijalne zaštite ne odgovaraju uvek propisanim standardima. Kvalitet usluga varira od ustanove do ustanove i zbog nepostojanja specifičnih, odnosno neprimenjivanja postojećih propisa, kao i nedovoljno razvijenog sistema nadzora nad radom ustanova. Primer za to su neregistrovani domovi za smeštaj starijih lica kojima nadležni inspekcijski organi imaju otežan pristup, a što može dovesti do zloupotrebe prava ovih lica, pa i nečovečnog postupanja prema njima. Aktivnosti Pokrajinskog zaštitnika građana - ombudsmana u ovoj oblasti doprinele su i tome da je od 2014. godine do danas od strane nadležnih organa zatvoreno 13 neregistrovanih domova za starije osobe. 

Naposletku, prava starijih osoba krše se i time što u postojećem sistemu ustanova ne postoje odgovarajuće usluge. Naročito nepovoljna situacija je u seoskim sredinama gde starije osobe čine veći deo populacije, a gde institucionalna podrška često nedostaje ili je slabo obezbeđena. Primer za to je i činjenica da domovi zdravlja u velikom broju nemaju osnovane službe za kućno lečenje i negu koje bi obezbeđivale palijativnu zaštitu i brigu o starijim pacijentima. Prema podacima Ministarstva zdravlja, oko 60% domova zdravlja nema ovakvu posebnu organizacionu jedinicu, dok rezultati najnovijeg istraživanja Pokrajinskog zaštitnika građana ukazuju na to da oko 35% vojvođanskih domova zdravlja nema ovakvu organizacionu jedinicu.

Podaci Ujedinjenih nacija tokom protekle decenije ukazuju na to da stanovništvo Srbije spada među pet najstarijih na svetu. Rezultati projekcija Republičkog zavoda za statistiku za period 2011–2041. ukazuju na to da će se u narednih trideset godina trend starenja stanovništva u Srbiji nastaviti. Osobe starije od 65 godina čine preko 18 odsto populacije, a očekuje se da će za 30 godina preko jedne četvrtine stanovništva Srbije dostići ovu starosnu dob. Demografska slika stanovništva u AP Vojvodini, odnosno Republici Srbiji nalaže veći angažman svih relevantnih društvenih činilaca kako bi se unapređenju mogućnosti ostvarivanja i zaštite ljudskih prava starijih osoba posvetila dodatna pažnja. Posebnu pažnju potrebno je posvetiti prevenciji kršenja prava ove populacije i otkrivanju ovakvih slučajeva, kao i sankcionisanju onih koji to čine.