Tim Nacionalnog preventivnog mehanizma za prevenciju torture (NPM-a) posetio je danas Radnu jedinicu Novo Naselje Gerontološkog centra u Novom Sadu. Redovne posete NPM-a ustanovama socijalne zaštite u kojima borave starija lica sprovode se u cilju sticanja uvida u mogućnosti ostvarivanja i zaštite ljudskih prava njihovih korisnica i korisnika. Uvid u uslove života korisnika, među kojima je značajan broj osoba koje zavise od tuđe brige i pomoći, omogućava to da se ovim ustanovama ukaže na načine unapređenja njihovog rada i uslova pod kojima njihovi korisnici ostvaruju svoja prava.

Jedan od ključnih aspekata života korisnika na koje NPM obraća pažnju su poštovanje privatnosti osoba smeštenih u Centru, kako u njihovim sobama i prostorijama za održavanje lične higijene, tako i prilikom obavljanja pregleda i pružanja svakodnevne nege od strane osoblja. Posebna pažnja posvećuje se pitanju pribavljanja pristanka korisnika Centra na medicinske i druge propisane tretmane, a koje je ponekad, usled hitnosti uzrokovane nekim akutnim zdravstvenim stanjem, potrebno sprovesti bez prethodne mogućnosti da se korisnici sa njima saglase. Sa tim u vezi izuzetno važno je i pitanje ograničavanja slobode kretanja korisnika i njihove komunikacije sa članovima porodice i okolinom. Članovi tima NPM-a o ovome su razgovarali sa osobljem Centra, ali i sa korisnicima, koji su izrazili veliko zadovoljstvo načinom na koji se prema njima u ovoj ustanovi postupa i uslovima života u njoj.

U Radnoj jedinici Gerontološkog centra Novi Sad na Novom Naselju boravi 285 korisnika o kojima se stara ukupno 107 zaposlenih u ovom objektu, kao i dva lekara opšte prakse i po jedan stomatolog, psiholog i psihijatar čije usluge su na raspolaganju svim korisnicima Gerontološkog centra. Timu NPM-a - koji su danas činili zamenica pokrajinskog zaštitnika građana - ombudsmana Aniko Širkova sa saradnicom Jagodom Vješticom, Jelena Samardžić iz institucije Zaštitnika građana Republike Srbije i dr Mira Petrović i Milan Marković iz međunarodne organizacije MDRI - kao najveći problem u funkcionisanju Centra predočen je nedovoljan broj zaposlenih. Zabrana zapošljavanja u javnom sektoru onemogućava angažovanje novog, odnosno dodatnog osoblja čime se bi se, sa jedne strane, rasteretili zaposleni, a sa druge strane unapredio kvalitet usluga i života korisnika Gerontološkog centra Novi Sad. 

„Kao i prethodnih godina, i tokom 2015. godine Pokrajinski zaštitnik građana - ombudsman u svom radu nije se prevashodno bavio kontrolom i nadzorom rada organa uprave, nego je u fokusu delovanja bio i ostao građanin,“ istakla je u svom uvodnom izlaganju zamenica pokrajinskog zaštitnika građana – ombudsmana Aniko Širokova, koja je juče poslanicima Skupštine AP Vojvodine predstavila Izveštaj Pokrajinskog ombudsmana za 2015. godinu. „Pokrajinski ombudsman je i 2015. godine nastojao da uvek kada je to bilo moguće pomogne građanima, da ukaže organima na propuste u vreme kada nije kasno za njihovo otklanjanje, da spreči kršenje propisa, da otkloni posledice kršenja, ako ne drugačije, onda savetom o tome kako građanin da zaštiti svoje pravo.“

U višečasovnoj raspravi koja je usledila nakon uvodnog izlaganja učestvovalo je preko 20 poslanica i poslanika, koji su se u svojim obraćanjima osvrnuli na različite delove Izveštaja. Poslanici opozicije, naročito iz redova poslaničkih grupa koje su po prvi put zastupljene u Skupštini APV, pohvalili su ulogu i doprinos Pokrajinskog ombudsmana praćenju stanja ljudskih prava u Vojvodini i njihovom unapređenju, podsećajući na to da je ova institucija pre više od 12 godina osnovana kao prva institucija za zaštitu ljudskih prava u Republici Srbiji na nivou višem od lokalnog. Po mišljenju poslanika opozicije, poseban doprinos institucije u tom periodu uočen je u oblastima rodne ravnopravnosti i zaštite prava nacionalnih manjina, a rad Pokrajinskog ombudsmana doprineo je i uspostavljanju i primeni efikasnih i svrsishodnih modela postupanja organa uprave na lokalnom nivou.

Sa druge strane, poslanici vladajuće većine u pokrajinskoj Skupštini kao manjkave su navodili upravo one segmente izveštaja koji pritužbe građana stavljaju u aktuelni društveni kontekst. Osvrtanje na probleme sive ekonomije i odseljavanja mladih, obrazovanih ljudi u reproduktivnom periodu u godišnjem Izveštaju okarakterisano je kao izlaženje iz okvira nadležnosti institucije. Pokrajinskom ombudsmanu zamereno je i to što se u Izveštaju bavi kontrolom poštovanja propisa od strane pokrajinskih organa uprave. Kao primer za to naveden je deo o poštovanju zakonske obaveze o srazmernoj zastupljenosti pripadnika nacionalnih manjina u njima, pitanju koje je, uprkos tome što predstavlja zakonsku obavezu, sa skupštinske govornice ocenjeno kao sporedno. Godišnji izveštaj Pokrajinskog zaštitnika građana – ombudsmana, kao dokument koji ukazuje na kvalitet rada izvršne vlasti na teritoriji AP Vojvodine, ponovo je ostao u senci pokušaja da se ova nezavisna i samostalna institucija zadužena za zaštitu i unapređenje ljudskih prava diskredituje.

Najnovije istraživanje institucije Pokrajinskog zaštitinika građana - ombudsmana u oblasti ravnopravnosti polova odnosi se na primenu principa rodne ravnopravnosti u Vojvodini na lokalnom nivou u 2015. godini. 

Nažalost, lokalni organi uprave ne pridaju ovom pitanju dovoljan značaj, o čemu svedoči podatak da bezmalo polovina - 42 odsto jedinica lokalne samouprave nije ni dostavilo tražene podatke. U preostalim gradovima i opštinama rodnom ravnopravnošću formalno se bave stalna radna tela, najčešće komisija i saveta, a u 52 odsto od ukupno 27 jedinica lokalne samouprave koje su dostavili podatke, osim radnih tela postoji osoba zaposlena u lokalnoj upravi zadužena, između ostalog, i za oblast rodne ravnopravnosti. Samo u četiri jedinice lokalne samouprave obuhvaćene istraživanjem postoje zaposleni koji se bave isključivo ovom oblašću.

Rodno osetljiv budžet usvojen je u svega 13 odsto gradova i opština koje su dostavile podatke, dok u 38 odsto njih nije usvojen, a devet odsto se priprema da ga usvoji. Na to koliko je ovaj aspekt primene principa rodne ravnopravnosti i stvaranja jednakih mogućnosti za žene i muškarce zapostavljen na lokalnom nivou govori i podatak da na ovo pitanje nije odgovorilo čak 40 odsto opština i gradova obuhvaćenih istraživanjem.

Samo pet jedinica lokalne samouprave je navelo da prilikom usvajanja planova i drugih akata, nakon prethodno sprovedene rodne analize, razmatra uticaj mera i aktivnosti na žene i muškarce. Poređenja radi, u istraživanju 2012. godine, 42 odsto lokalnih samouprava odgovorilo je da organi uprave tokom usvajanja razvojnih planova i drugih akata razmatraju uticaj mera i aktivnosti na ostvarivanje jednakih mogućnosti.   

U više od četvrtine gradova/opština primenjuju se kvote za manje zastupljeni pol u slučaju nesrazmerne zastupljenosti pripadnika i pripadnica oba pola na rukovodećim položajima, ali u istom procentu smatraju da za tim ne postoji potreba, dok su u devet odsto svesni te potrebe, ali ovu meru ne primenjuju. Stoga ne iznenađuju podaci da je, na primer, među direktorima javnih preduzeća dvostruko više muškaraca nego žena. Među članovima gradskih i opštinskih veća bilo je pre poslednjih izbora gotovo četiri puta više muškaraca. Gradonačelnice ili predsednice opština imale su svega četiri jedinice lokalne samouprave, a samo dve žene bile su predsednice skupštine grada ili opštine. 

Na osnovu podataka iz 2015. godine u poređenju sa 2012. godinom nameće se zaključak da se poštovanju principa rodne ravnopravnosti pridaje sve manje značaja, ne samo u pogledu ostvarivanja zakonskih odredbi, nego i stvarnog unapređenja ravnopravnosti žena i muškaraca. Pokrajinski zaštitnik građana - ombudsman podseća na to da jedinice lokalne samouprave imaju obavezu da obezbeđuju ravnopravnost polova i stvaraju jednake mogućnosti, što prema Zakonu o ravnopravnosti polova, podrazumeva ravnopravno učešće žena i muškaraca u svim fazama planiranja, donošenja i sprovođenja odluka koje su od uticaja na njihov položaj. Tim zakonom propisana je i obaveza organa uprave da razvijaju politiku jednakih mogućnosti u svim oblastima društvenog života i preduzimanje posebnih mera za sprečavanje i otklanjanje diskriminacije zasnovane na polu i rodu.

Kao institucija koja je 2011. godine prva u Vojvodini i Srbiji sprovela istraživanje o deci koja se bave prosjačenjem, Pokrajinski zaštitnik građana - ombudsman danas je u Novom Sadu učestvovao u radu fokus grupe u okviru projekta regionalnog istraživanja „Rasprostranjenost fenomena dece uključene u život i/ili rad na ulici”. Projekat zajednički realizuju Ekumenska humanitarna organizacija iz Novog Sada u saradnji sa međunarodnom organizacijom Spasimo decu (Save the Children International).

Cilj održavanja fokus grupe bio je da se prikupe najnoviji podaci iz prakse i razmene iskustva sa stručnjacima iz nadležnih organa uprave i ustanova kako bi se što bolje sagledao trenutni položaj dece uključene u život ili rad na ulici kao izrazito ranjive društvene grupe. Tokom diskusije zaključeno je daje u Novom Sadu veliki pomak u pružanju podrške ovoj deci postugnut ortvaranjem svratišta za decu ulice. Međutim, njegov kapacitet i obim usluga nedovoljani su u odnosu na stvarni broj dece uključene u život ili rad na ulici  u ovom gradu, za koji se procenjuje da je u pojedinim periodima godine bar dvostruko veći u odnosu na broj dece koja koriste usluge svratišta, a zbog toga što u Novi Sad radi prosjačenja i druge vrste rada na ulici dolaze i deca iz drugih mesta. Osim što bi slične ustanove trebalo uspostaviti i u drugim, naročito pograničnim gradovima, na fokus grupi je konstatovano da u propisima Republike Srbije deca koja žive i/ili rade na ulici i dalje nisu prepoznata kao posebno ranjiva kategorija stanovništva, a samim tim ih kao takvu ne tretiraju ni nadležne institucije.

Poseban problem predstavlja činjenica da ova deca dolaze iz siromašnih i socijalno ugroženih porodica čiji članovi nemaju prijavljeno prebivalište i među kojima je uz to veoma izražen i patrijarhalni obrazac međusobnih odnosa. U takvim porodicama muškarci, kao supružnici i očevi, zloupotrebljavaju svoju nadmoć tako što žene i decu primoravaju na prošnju ili druge vrste rada na ulici. Čak i kada se obrate centrima za socijalni rad i kada njihovi predmeti dospeju pred pravosudne organe, ove žene, budući neuke i uskraćene za usluge službi besplatne pravne pomoći, ne uspevaju da osvare svoja zakonom zagarantovana prava, niti da zaštite sebe i svoju decu. Samim tim one i njihova deca bivaju ponovo vraćeni u začarani krug neinformisanosti, nemaštine i nasilja, obrasca koji će se bez efikasnog postupanja institucija ponavljati iz generacije u generaciju. Uz prepoznavanje dece i mladih koji žive i /ili rade na ulici u prospisima i koordinisano postupanje institucija, učesnici fokus grupe smatraju da bi uspostavljanje efiksnog sistema besplatne pravne pomoći, kojem bi pristup imali i roditelji, naročito majke ove dece i mladi suočeni sa ovim problemom, u značajnoj meri doprinelo unapređenju ostvarivanja i zaštite prava ove naročito ranjive društvene grupe.        

Uz predstavnike Pokrajinskog zavoda za socijalnu zaštitku, Centra za socijalni rad, Službe za zdravstvenu zaštitu dece Doma zdravlja i Policijske uprave Novi Sad, u ime Pokrajinskog zaštitnika građana - ombudsmana u radu fokus grupe učestvovale su Ankica Dragin i Marija Miladinović, saradnice u instituciji i autorke istraživanja „Dečje prosjačenje u Vojvodini”.

Zamenica pokrajinskog zaštitnika građana - ombudsmana Eva Vukašinović u maju i junu ove godine posetila je još deset vojvođanskih mesta. Razgovori sa građanima, predstavnicima mesnih zajednica i osnovnih škola bili su prilika da se instituciju Pokrajinskog zaštitnika građana - ombudsmanaiz prve ruke informiše o stanju ljudskih prava u malim vojvođanskim mestimau kojima pripadnici nacionalnih manjina žive u značajnijem broju.

Instituciji Pokrajinskog zaštitniku građana - ombudsmana tokom ovih prijema obratilo se preko 70 građana. Najveći broj problema na koje su se građani žalili u vezi je sa nemogućnošću ostvarivanja njihovih prava u  socioekonomskoj sferi života usled siromaštva, nemogućnosti zapošljavanja i ostvarivanja prihoda. Drugu najčešću grupu pritužbi građana čine problemi u vezi sa lošim vodosnabdevanjem. Vodovodna infrastruktura i postrojenja za proizvodlju pijaće vode uglavnom su zastarela ili se neadekvatno održavaju, najčešće zbog nedovoljnog iznosa sredstava u budžetima jedinica lokalnih samouprava ili nemogućnosti realizacije sredstava za tu namenu iz samodoprinosa prikupljenih u mesnim zajednicama.

Uz sve manji broj đaka u školama uopšte, specifični problemi osnovnih škola u kojima se nastava odvija i na jezicima nacionalnih manjina u službenoj upotrebi na tertoriji AP Vojvodine odnose se prevashodno na nedostatak stručnog kadra koji bi predavao na manjinskom jeziku, naročito u višim odeljenjima. Sagovornici u školama ukazali su zamenici Vukašinović i na probleme u vezi sa kvalitetom i mogućnošću nabavke udžbenika na manjinskim jezicima, kao i na probleme u organizovanju nastave predmeta od značaja za ostvarivanje prava pripadnika nacionalnih manjina - građanskog vaspitanja, veronauke i jezika sa elementima nacionalne kulture.  

Uz majske i junske posete Berkasovu, Sotu, Aradcu, Mihajlovu, Lokvama, Nikolincima, Telečkoj, Svetozaru Miletiću, Pivnicama i Silbašu, zamenica Vukašinović je od februara do aprila prethodno obišla još 16 mesnih zajednica, od kojih se većina nalazi na teritoriji jedinica lokalnih samouprava u AP Vojvodini u kojima ne postoji lokalni zaštitnik građana, a novi prijemi građana biće organizovani na jesen.